Jak pisać dobre wiersze? Rady Wisławy Szymborskiej

Poezja to jeden z najbardziej niezrozumianych obszarów ludzkiej twórczości. Nawet nie dlatego, że nie każdy potrafi wiersze rozgryźć, przeżuć/przeżyć i zrozumieć. Problem w tym, że nie każdy rozumie, o co z tą poezją właściwie chodzi, i mitów wokół niej narosło mnóstwo. Mitów, które w dodatku mają to do siebie, że wielu już wywiodły na manowce. Jeśli nie chcesz dołączyć do ich grona, ucz się od najlepszych. Zobacz, co radzi (i odradza) mistrzyni – Wisława Szymborska.

1. Traktuj poezję jako sposób na uchwycenie esencji życia, a nie jako ucieczkę od życia

Poezja jest dla Pana krainą wytchnienia po trudach codzienności, krainą, w której można o wielu sprawach powszednich zapomnieć na chwilę. Powstają w ten sposób strofki o naiwnym, dziecinnym nieco wydźwięku, jednakże jakby poza określonym czasem i poza osobowością autora. Poeci „z urodzenia” postępują zupełnie odwrotnie. Poezja nie jest dla nich rekreacją i ucieczką od życia, ale samym życiem. Dlatego starają się w niej wyrazić to, co Pan odsuwa na bok: doświadczenia, niepokoje, pretensje, pytania, jakie zadaje sobie człowiek dojrzały. Nie zawsze wystarczają im do tego gotowe foremki wierszowe, a ich aforyzmy rzadko są tak prostoduszne.

2. Nie szafuj wzniosłymi pojęciami (miłość, życie, śmierć itp.). Zajmij się codziennością

Rilke odradzał młodym poetom tematy zbyt ogólne i obiegowe, bo te są najtrudniejsze i wymagają dużej pisarskiej dojrzałości. Zalecał pisać o tym, co się widzi koło siebie, czym się żyje na co dzień, co się zgubiło, co się znalazło. Do wierszy wprowadzać radził rzeczy, które nas otaczają, obrazy ze snów, przedmioty wspominane. „Jeśli codzienność wydaje ci się zbyt uboga – pisał – nie wiń jej o to: wiń samego siebie, że nie dość jesteś poetą, aby dostrzec jej bogactwo”.

3. Nie przesadzaj z metaforami

Lęk przed wypowiedzeniem zdania jednoznacznego, stałe usiłowanie, żeby wszystko skrupulatnie zmetaforyzować, nieustanna troska nie tyle o jasność i siłę wyrazu, ile o to, czy aby wystarczająco w każdej linijce jest się poetą – oto typowe nerwice każdego początkującego wieszcza. Uleczalne, jeżeli w porę uświadomione. […] lepsza jedna metafora organicznie związana z pierwotnym zamysłem wiersza niż tysiąc pięćset pohaftowanych ex post.

4. Wiersz jest czymś więcej niż owocem natchnienia. Kreśl, zmieniaj, poprawiaj

Pisze Pan: „Wiem, że wiersze są miejscami słabe, ale trudno, już nie będę poprawiał”. A to czemu […]? Czy może dlatego, że poezja to rzecz zbyt święta? A może dlatego, że zbyt błaha? Oba rodzaje traktowania poezji są błędne – zwalniają początkujących poetów z obowiązku pracy nad wierszem. Miło i słodko jest mówić znajomym, że w piątek o godzinie 24.45 wstąpił w nas duch wieszczy i jął szeptać nam do ucha rzeczy tajemne z takim zapałem, że ledwie można było nadążyć z pisaniem. Nawet wielcy poeci lubili opowiadać takie historyjki w gronie osłupiałych przyjaciół. Ale w domu, ukradkiem, pracowicie te zaświatowe dyktanda poprawiali, kreślili, przerabiali. Duchy duchami, ale i poezja ma swoje prozaiczne strony.

5. Nie rymuj za wszelką cenę (a najlepiej nie rymuj w ogóle!)

Prawda, że Neron miał obrzydliwy charakter, że tarzał się w rozpuście i grafomanii, ale żeby jadł frytki, tego mu zarzucić nie można. Mimo że „frytki” to taki śliczny rym do „zbytki”.

6. Pisz o realiach swojej epoki

Od poety, który sam porównuje się do Ikara, musimy wymagać więcej, niż widać w nadesłanym poemacie. Nie bierze Pan pod uwagę faktu, że dzisiejszy Ikar unosi się nad innym krajobrazem niż ten z czasów starożytnych. Widzi szosy, po których ciągną samochody i ciężarówki, widzi lotniska z pasami startowymi, duże miasta, szeroko rozbudowane porty i tym podobne realia. A czy odrzutowiec nie mógłby mu czasem śmignąć koło ucha?

7. Czytaj to, co napisali poeci żyjący przed Tobą. Nie po to, żeby naśladować. Po to, żeby nie powtarzać.

A jednak, młodzieńcze z grzywą, dawną poezję znać trzeba, już choćby dla uniknięcia zbytecznego trudu. Może się przecież zdarzyć, że napiszesz „Króla-Ducha” i potem będzie ci przykro, że już wcześniej zrobił to ktoś inny.

8. Unikaj klisz poetyckich – motywów i wyrażeń, które już się w wierszach przeżyły i zużyły

Wiersz na oko ultranowoczesny, tu i ówdzie jakiś schodek, tu i ówdzie jakieś „i” pisane w osobnej linijce, żadnych przecinków i kropek oczywiście, niektóre litery w środku wyrazów pisane wersalikiem (nowość!), ale jak poczytać, to i „grad pocałunków” i „deszcz łez”, i „śmiej się pajacu” ukazują się w całej swojej muzealnej melancholii. Wszystko to razem jest jak Alfa Romeo, który nie rusza z miejsca, bo zamiast benzyny nasypano mu owsa.

9. Pisz poprawnie

Pyta Pan wierszem, czy życia ma sęs. Słownik ortograficzny daje odpowiedź negatywną.

10. Przygotuj się na trud, samotność i długotrwałe ćwiczenie się w pokorze. Droga do sukcesu poetyckiego usłana jest cierniami

Wyobraża Pan sobie, że debiut poetycki  to coś podobnego do błyskawicznego sukcesu w piosenkarstwie. Debiut – bomba, publiczność szaleje, tłok po autografy, fotografie w gazetach, wywiady… Proszę Pana, nikomu jeszcze nie udało się zrobić aż takiej konkiety. Czytelnik nie zapala się tak łatwo jak bywalec rozrywkowych koncertów. I w ogóle literatura to dzisiaj dziedzina wzruszeń mniej gwałtownych, choć z pewnością trwalszych. Widzi Pan siebie otoczonego gromadą entuzjastów, deklamującego im wiersze – ale jakie, jakie? Trzeba je przecież dopiero napisać, mozoląc się, poprawiając, wrzucając do kosza, zaczynając na nowo… Kto myśli o literaturze, niechaj ujrzy siebie w skromniejszych okolicznościach: w pustym pokoju nad kartką papieru. Na samotnym spacerze. Nad cudzą książką – bo nie tylko własne warto czytać. I wreszcie w takich rozmowach z ludźmi, gdzie nie jest się głównym ośrodkiem zainteresowania.

***

To już koniec naszych spotkań z Wisławą Szymborską, opartych na cytatach zaczerpniętych z książki Poczta literacka. Jak zostać (lub nie zostać) pisarzem (Wydawnictwo Literackie, Kraków 2000).

Daj znać w komentarzu, co sądzisz o postach tego typu. Może kiedyś przygotuję podobny materiał z innym pisarskim autorytetem w roli mentora. Co Ty na to?